Your request was blocked.

Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi: Một nhân tài kiệt xuất của lịch sử Việt Nam

Nhắc tới những bậc hào kiệt trong lịch sử nước ta, Mạc Đĩnh Chi là một trong những nhân vật tiêu biểu, để lại dấu ấn sâu đậm không chỉ trong lĩnh vực văn chương mà còn trong ngoại giao và trí tuệ Việt. Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi đã trở thành nguồn cảm hứng cho bao thế hệ sau này, thể hiện bản lĩnh, tài năng và lòng tự tôn dân tộc.

Mạc Đĩnh Chi sinh năm 1272 tại làng Long Động, huyện Chí Linh, nay thuộc tỉnh Hải Dương. Thuở nhỏ, ông vốn mồ côi cha từ sớm, sống trong cảnh nghèo khó, cuộc đời nhiều gian truân. Tuy nhiên, Mạc Đĩnh Chi lại nổi tiếng thông minh, học rộng hiểu sâu. Ngay từ khi lên sáu, ông đã biết đọc sách, nghiền ngẫm đạo lý làm người và các kinh điển Nho học. Dù không thuộc tầng lớp quý tộc, không có thầy giỏi dẫn dắt, song bằng tự học, ông vẫn ngày ngày miệt mài nghiên cứu, rèn luyện ý chí bền bỉ phi thường.

Năm 1304, triều đình nhà Trần mở khoa thi lớn để tuyển chọn nhân tài. Khi ấy, Mạc Đĩnh Chi tuy hình dáng ngoài nhỏ bé, gầy gò, khuôn mặt xấu xí, nhưng sự thông minh và chăm chỉ của ông khiến ai cũng kính nể. Khi đi thi, rất nhiều người nhìn vẻ ngoài của ông mà dè bỉu, thậm chí có kẻ còn lấy làm trò cười. Thế nhưng, dưới ngọn bút tài hoa và trí óc xuất chúng, Mạc Đĩnh Chi vượt qua mọi kì thi cam go, đỗ đầu kỳ thi và trở thành trạng nguyên của nước Đại Việt khi vừa tròn ba mươi hai tuổi.

Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi càng trở nên đặc biệt bởi lòng tự trọng và khí phách hiếm thấy của một trí thức dân tộc. Sau khi đỗ trạng nguyên, ông được vua Trần Anh Tông trọng dụng, giao nhiệm vụ trọng đại, nhiều lần được cử làm sứ giả sang nhà Nguyên. Thời ấy, đất nước Đại Việt tuy độc lập nhưng vẫn phải thần phục phương Bắc. Người Trung Quốc vốn kiêu ngạo và coi thường các nước lân bang. Nhìn thấy diện mạo Mạc Đĩnh Chi khi sang sứ - dáng vẻ đơn sơ, gầy gò - họ càng cố tình chê bai, chế giễu. Nhưng chính tại nơi chính sự thanh thiên của triều đình nhà Nguyên, tài năng và trí tuệ của Mạc Đĩnh Chi đã khiến cả triều đình Trung Hoa phải cúi đầu kính phục.

Trong lần đầu tiên đi sứ, hoàng đế nhà Nguyên muốn thử tài sứ giả nước Nam, bèn ra đề: "Phơi xác dưới trời". Nếu là kẻ bình thường, sẽ không biết xoay sở. Nhưng Mạc Đĩnh Chi ung dung, bình thản, sử dụng tư duy uẩn súc Nho học, đã viết lên bài thơ bất hủ:

Tảo mai già lam khứ, Dục nhượng thanh cân bạch, Thủy tận thiên vô ảnh, Nguyệt cùng sơn hữu thân.

Bản dịch nghĩa nôm na là: "Cánh mai sớm giập dưới chùa, Muốn nhường vạt áo trắng; Bên nước tận trời chẳng bóng, Dưới trăng cuối núi còn hình".

Tứ thơ hợp với đề, lại chất chứa ý vị thâm sâu, hàm ý rằng: dù bị đặt vào hoàn cảnh nào, trí tuệ và khí phách vẫn rạng ngời dưới trăng, không hề phai nhạt. Vua quan nhà Nguyên đọc xong đều thán phục tài thơ của Mạc Đĩnh Chi, chứng kiến khí phách của kẻ sĩ nước Nam, không thể coi thường.

Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi còn gắn liền với nhiều giai thoại nổi tiếng khác. Một trong số đó là việc ông đối đáp ở cửa cung nhà Nguyên khi quan giữ cửa cố tình gây khó dễ, bắt ông phải cùng đám sứ giả khác leo qua bức tường thấp chứ không mở cửa lớn để vào. Các viên sứ giả khác đều nghe lời, riêng Mạc Đĩnh Chi nghiêm nghị bảo: "Trạng nguyên nước Đại Việt chỉ vào cửa lớn!". Sự tự tôn ấy khiến quan giữ cửa tức giận, cho rằng ông kiêu ngạo, nhưng rồi khi nghe ông đọc bài thơ đối đáp đầy hàm ý, vừa cay cú lại vừa ngợi khen, cuối cùng buộc lòng phải mở cửa lớn để Mạc Đĩnh Chi đường hoàng tiến vào. Hành động ấy vừa giữ quốc thể, vừa khiến triều đình phương Bắc thêm phần kính nể.

Con đường ngoại giao và học vấn của Mạc Đĩnh Chi không chỉ được khẳng định qua các cuộc đi sứ. Trở về nước, ông tiếp tục đảm nhận vai trò trụ cột trong triều đình nhà Trần, góp phần giúp đất nước ổn định và phát triển. Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi luôn nhấn mạnh đến tinh thần học hỏi, ý chí vượt lên nghịch cảnh và sự liêm chính khi làm quan. Trong suốt hơn ba mươi năm làm việc dưới triều Trần, ông chưa một lần tham nhũng, sống giản dị thanh đạm nổi tiếng.

Lòng trung trực và khí phách của Mạc Đĩnh Chi còn thể hiện trong cách giáo dục con cái. Không chỉ giỏi với việc nước, ông còn là người cha gương mẫu, luôn khuyên nhủ hậu duệ không được ham danh vọng, phải coi trọng chữ "nhân". Các thế hệ sau đều nói rằng, gia tộc của ông nhiều đời nối tiếp truyền thống hiếu học, ngay cả khi dòng họ về sau không sinh ra thêm trạng nguyên, thì vẫn là kiểu mẫu về đạo đức và trí tuệ. Ông ra đi năm 1346, hưởng thọ bảy mươi bốn tuổi, để lại cho tre trẻ nước Nam hình ảnh nhà Nho mực thước, chân thật, uyên bác.

Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi không chỉ là trang sử về một trạng nguyên, một đại thần mà còn là biểu tượng cho khí chất Việt Nam: dám vượt lên hoàn cảnh, không khuất phục trước quyền lực, luôn lấy trí thức làm nền tảng để tiến thân. Trải qua thời gian, câu chuyện ấy đã trở thành huyền thoại truyền thống, luôn được nhắc lại trong các buổi giáo dục đạo lý và học đường, gợi mở niềm tin, hi vọng cho các thế hệ sau.

Ngày nay, khi nhắc đến Mạc Đĩnh Chi, nhiều trường học, đường phố, công trình được mang tên ông, như một cách tưởng nhớ, tri ân người đã góp sức xây dựng nền móng văn hóa Việt Nam. Câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi sẽ còn mãi đúng như tinh thần của ông từng khẳng định khi ứng đáp trước vua quan phương Bắc: "Tuy hình hài nhỏ bé nhưng trí tuệ Nam quốc chẳng hề thua kém." Chính những lời nói đó đã và đang tiếp thêm sức mạnh cho bao lớp trẻ Việt Nam vượt lên khó khăn, hướng tới một tương lai tươi sáng, rạng rỡ.

Tóm lại, câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi là một bài học lớn về nghị lực, trí tuệ và tấm lòng vì dân vì nước. Bằng tài năng xuất chúng, nhân cách cao cả, Mạc Đĩnh Chi đã ghi dấu ấn không phai mờ trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Đó là minh chứng sống động cho giá trị của ý chí tự học, bản lĩnh dũng cảm và lòng tự tôn dân tộc, đồng thời là biểu tượng mãi mãi của tinh thần Việt Nam.